Betekenis van godsdienstvrijheid dankzij traditie

Begin 2012 erkende  Zweden  het zoheten ‘Kopimisme’ officieel als een religie. ‘Kopimi’ is een fonetische weergave van het Engelse ‘copy me’. Informatie is volgens de Kopimisten heilig en kopiëren een sacrament. De computertekens Control+C en Control+V (die staan voor ‘copy’ en ‘paste’) zijn voor hen heilige symbolen.[1] Het trefwoord geeft inmiddels enorme aantallen hits op internet. Voor registratie werden slechts enkele uiterlijke formaliteiten in beschouwing genomen.[2] De inhoud van de overtuiging werd niet beoordeeld.

De Zweedse registratie brengt mij op beweringen die in Nederlandse discussies over godsdienst(vrijheid) wel eens te horen zijn.

Maar eerst nog iets meer over het ‘Kopimisme’. Het ‘Kopimisme’ wordt uitgedragen door een organisatie die zich volgens de stichters ervan ten doel stelt vrijelijk gegevens uit te wisselen. De organisatie heeft banden en affiniteit met de zoheten ‘Piratenpartij’, die bij de jongste verkiezingen een zetel in het Europese Parlement wist te veroveren. De oprichting van deze partij op haar beurt was een reactie op de ‘Anti-Piratenorganisatie’ die tot doel heeft inbreuken op het copyright tegen te gaan en te bestrijden. De registratie van deze organisatie als godsdienst vond plaats door het Zweedse ‘Kammarkollegiet’, waarvan een zegsman in een vraaggesprek verklaarde dat godsdienstvrijheid ruim is.

Een erkenning als deze roept uiteenlopende reacties op: van instemming tot hilariteit, van afkeuring tot desinteresse. Is bij deze frivole, karikaturale actie het sop de kool wel waard?

De Zweedse erkenning heeft niet veel consequenties. Direct rechtsgevolg is de verkrijging van rechtspersoonlijkheid. Verder is de erkenning een voorwaarde voor het kunnen sluiten van rechtsgeldige huwelijken door de organisatie en opent zij de mogelijkheid tot het verkrijgen van bepaalde subsidies. De laatste twee zijn geen automatisme: de erkenning is een noodzakelijke, maar niet voldoende voorwaarde.

Een eerste vraag die het Zweedse geval oproept, is de reikwijdte van de begrippen ‘kerk’ of ‘godsdienst’. Ook in Nederland doet zich een enkele keer een vraag voor met betrekking tot die kwalificaties. Dat is niet vreemd. Elk juridisch begrip brengt immers afbakenings- en interpretatievragen mee. Gelet op de vrijheid van godsdienst is terughoudendheid bij de interpretatie door de overheid wijs. Maar ook die terughoudendheid heeft grenzen. Uiteindelijk moet de overheid uitmaken wat als juridische categorie onder het recht valt, ook als de rechtsgevolgen ervan beperkt zijn. Zo nam de rechter zijn verantwoordelijkheid door in de bekend geworden zaak van de Zusters van Sint Walburga het bordeel het beweerdelijk godsdienstig karakter te ontzeggen.[3] Wanneer een (juridisch) begrip geen of nauwelijks omlijning kent, verliest het uiteindelijk ook alle zeggingskracht en wordt het een zinledig begrip.

Iets heel anders is dat buiten het recht wel eens een religieuze duiding wordt gegeven van maatschappelijke fenomenen die niets met religieuze stromingen te doen hebben of met de juridische of bestuurlijke omgang daarmee (‘voetbal heeft religieuze trekken’). Zulke overdrachtelijke typeringen komen wij wel vaker tegen in ons spraakgebruik (‘voetbal is oorlog’).

Een tweede vraag die het Zweedse geval oproept, is de betekenis van godsdienst(vrijheid) naast (de vrijheid die geldt voor) andere overtuigingen of manifestaties. De vraag naar die betekenis komt bijvoorbeeld aan de orde waar de noodzaak of wenselijkheid van de vrijheid van godsdienst in twijfel getrokken wordt. Soms wordt beweerd dat het niet aangaat een godsdienstige mening ‘apart’ te beschermen omdat ‘gewone’ meningen dat al worden. Ook wordt godsdienst wel gezien in termen van een naïef geloof, in termen van allerlei vormen van niet-wetenschappelijk te bewijzen aannames, of ronduit als superstitie, die daarvan principieel niet te onderscheiden zou zijn. Daarmee zou een afzonderlijk recht op godsdienstvrijheid niet te rechtvaardigen zijn. Dergelijke stellingnames en de weerklank die zij wel krijgen, verraden een gebrek aan vertrouwdheid met ten minste de traditionele Nederlandse  hoofdstromingen van het christendom. Dat zouden die zich moeten aantrekken.

Wat de juridische kant betreft: het is niet op basis van louter abstracties of hypothetische bespiegelingen dat het recht met betrekking tot godsdienst(vrijheid) in Nederland in de loop van de tijd vorm heeft gekregen. Dat is historisch gezien gebeurd in relatie tot de zojuist genoemde stromingen en de maatschappelijke verschijningsvormen ervan. Het (christelijk) geloof in Nederland heeft door de eeuwen heen mede vormgegeven aan de cultuur. En datzelfde geloof was en is een belangrijke inspiratiebron voor burgers, kerken en door het geloof geïnspireerde organisaties om zich in te zetten voor bijvoorbeeld zorg en welzijn en onderwijs.

Natuurlijk is de inhoud van juridische begrippen als ‘godsdienst’ of ‘kerk’ niet in steen gebeiteld. Net zo goed als de betekenis van begrippen als ‘familie’ of ‘privéleven’ in de loop van de tijd verandert, is dit bij die begrippen het geval. Religieuze uitingswijzen evolueren en religieuze stromingen uit andere delen van de wereld doen hun intrede.

De concrete ervaring van godsdienst en geloof in de loop van de tijd geeft ons een ankerpunt om realistische oordelen te geven over wat wij juridisch en bestuurlijk wel of niet onder godsdienst kunnen of moeten begrijpen. Die ervaring voedt ook de zelfstandige betekenis van godsdienstvrijheid.

De Zweedse registratie van het ‘Kopimisme’ vloeide direct voort uit het daarop toepasselijke recht dat nogal formalistisch is ingericht. In Nederland kennen wij een dergelijk registratiesysteem en een dergelijk formele benadering van het begrip godsdienst niet. Wij moeten ons daartoe ook niet laten verleiden. Wanneer het basale onderscheidend vermogen verdwijnt, komen wij namelijk al snel in karikaturale discussies terecht. En wanneer die juridisch gesanctioneerd worden, streeft het recht op dit punt zijn doel voorbij.

 


[1] Zie http://kopimistsamfundet.se/english/ en http://en.wikipedia.org/wiki/Missionary_Church_of_Kopimism. Beide geraadpleegd op 15 februari 2012.

[2] Zie www.thelocal.se/38350/20120105/. Geraadpleegd op 19 februari 2012.

[3] HR 31 oktober 1986, NJ 1987, 173.


 [J.W.1]plaatsen van de komma juist;

Delen:

    Geef een reactie

    Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

    De volgende HTML-tags en -attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>